صفحه اصلی / شخصیت ها و بزرگان نهاوندی / امور اجتماعی فرهنگی / تاریخ و جغرافیا / صنایع و اقتصاد / ورزش / اخبار / پیوندها / نیازمندیها / آلبوم تصاویر / تماس با ما / درباره ما

نهاوند از دید جغرافی نگاران و جهانگردان خودی و بیگانه:

سفرنامه ها از جمله کتابهای خواندنی و شیرین هستند که انسان را به عوالم دور گذشته برده و شخص را پا به پای مسافر جهانگرد در کوچه بازار شهر و روستای محل گذر می گرداند و با افکار و اندیشه ها و فرهنگ مردمان گذشته آشنا می سازد، احیاناً تصاویری از چهره، لباس و وضع ظاهر آنان می نمایند. باید دانست که ایرانیان مسلمان بیشترین سهم را در اکتشافات جغرافیایی دنیای قدیم داشته اند که نتایج تبعات آنها بعدها در اثار و اندیشه های ملل دیگر راه یافته است. در شناخت نهاوند هم، ما مدیون دانشمندان و جغرافی دانان اسلامی و ایرانی و چند نفری از جهانگردان خارجی هستیم. اینک شما و شمه ای از نظرات آنان درباره نهاوند.

1.  ابن فقیه: از همدان تا نهاوند دو منزل راه است و نهاوند شهری است با شکوه که فراهم آمد پارسیان را در سال 21 هجری و جائی که نعمان بن مقرن مزنی با ایشان روبرو شده، آنجا بود. و آن را چندین اقلیم است که مردمی به هم آمیخته از عرب و عجم در آنها سکونت دارند وخراج آن بجز درآمد املاک دولتی 2میلیون درهم است.

2.  ابودلف: از همدان به نهاوند می روید. در این شهر یک گاو ویک ماهی سنگی زیبا موجود است و می گویند این دو مجسمه طلسمی است که برای بعضی بیماریها که در آنجا شیوع داشته ساخته شده. در آنجا نیز آثار زیبایی از ایرانیان و همچنین در وسط آن یک دژ بسیار بلند با ساختمان عجیبی موجود است. در داخل آن قبرهایی از عربها که در آغاز اسلام آنجا شهید شده اند دیده می شود.

3.  استخری: نهاوند شهری است بر کوهی بلند نهاده و شهر از گل بنا شده است دارای رودها و باغهای میوه بسیار است که به عراق می برند به واسطه خوبی و فراوانی آن. دو مسجد جامع در نهاوند وجود دارد که یکی قدیمی است و دیگری جدید است. از آنجا زعفران خیزد. (توضیح اینکه: شهر بر کوهی نهاده شده گویای این است که در آن زمان شهر به همان محدوده بلند پاقلعه منحصر بوده است.

4.  ابوریحان بیرونی: ابوریحان در کتاب التفهیم در دلالت هر برجی به شهرها و ناحیت ها، نهاوند را در برج عقرب می داند.

5.  ابن حوقل: شهر نهاوند بر کوهی قرار گرفته و بنای آن از گل است و چشمه سارها و باغهای فراوان دارد. ابن حوقل نهاوند را شهری میداند مهم و پر تجارت که دارای روستاهای بسیار و عمارت است.

6.  تاورنیه:تاورنیه جهانگرد فرانسوی است که بین سالهای 1632 و 1668 شش سفر به خاور زمین داشته که در این مدت 9 بار ایران را دیده است. اولین سفر او در دوره سلطنت شاه صفی جانشین شاه عباس بزرگ بوده است. سفر نامه این جهانگرد فرانسوی از این جهت خواندنی و جالب است که خواننده را با جنبه های گوناگون زندگی اجتماعی مردم آن زمان آشنا می کند. تاورنیه هر بار که به ایران می آمده راه جدیدی انتخاب می کرده است. ولی همه راهها سرانجام به اصفهان پایتخت صفوی ختم می شده، مثلاً یکی از راهها را اینگونه نشان می دهد: کاروان اسب دار معمولاً از اصفهان تا کنگاور را چهار روزه طی می کند... از کنگاور تا بغداد ده روز پشت اسب بودم... از اصفهان به خوانسار و از خوانسار به خامبا و از خوامبا به اورنکه و از اورنکه به نهاوند و از نهاوند به کنگاور و از کنگاور به صحنه...

7.  حمدالله مستوفی: نهاوند از اقلیم چهارم است. شهری وسط است و دورش هزار گام بود و هوایش معتدل و آبش از کوه الوند می آید و در او باغستان بسیار است و زمین مرتفع دارد و مردم آنجا اکرادند و بر مذهب اثنی عشری اند. میوه اش نیکوست حاصل و غله و انگور و اندکی پنبه بود. ولایتش قریب صد پاره دیهست به سه ناحیه:ملایر، اسفیدهان و جهوق. حقوق دیوانش سه تومان و هفت هزار دینار بود ور خیل اکراد صحرانشین بسیار است و هر ساله 12هزار گوسفند، مقرری ایشان است.

8.  ابوالفدا: نهاوند رد جنوب همدان است. شهری است بر دامنه کوه. رود ها و بستانها دارد و میوه اش فراوان است. میوه آن را به سبب نیکویی به عراق برند. در «للباب» آمده است که: نهاوند شهری است از بلاد جبل. گوین آن را نوح(ع) بنا نهاده است و نام آن نوح آوند بوده است، پس حاء را به هاء بدل کرده اند.

9.  حاج زین العابدین:شهرکی است خاطر پسن از اقلیم چهارم، آبش خوب و هوایش خرم و از بلاد قدیم عراق عجم و خاکش بهجت توأم است. آن شهر بر بلندی و پستی اتفاق افتاده، لهذا به نظر بیننده بسیار فرخنده و زیبنده است و سمت جنوبش فی الجمله گشاده و اکثر مشتهیاتش مهیا و آماده است و جبال راسته در بدان شهر قریب و مردمش از متاع مردمی با نصیب، همگی شیعی مذهب و عموماً خوش مشربند. اصحاب فضل و کمال ارباب و جد و حال از آنجا ظهور نموده اند. اکثر میوه های سرد سیرش فراوان، حبوب و غلاتش ارزان و در بیشتر خانه های آنجا آب روان است و آن شهر سمت جنوب همدان و مسافت دو مرحله دور است.

10.              فلفون رفائیل: نهاوند شهری زیبا و دلپسند در دوازده فرسخی بروجرد واقع است. طول شرقی اش 48درجه و پنج دقیقه عرض شمالی 34درجه و بیست دقیقه است. قلعه اش در بالای تلی واقع شده است و سواد شهر در اطراف آن باغات خوب دارد و میوه های بسیار. کوه گاو ماهی که خالی از عظمت و بلندی نیست در آنجاست.

11.              میرزا محمد علی تبریزی: در وسط آن قلعه ای است عجیب البنا که قبور جمعی از شهدای مسلمین در آنجاست. و نیز می گوید: قصبه ای است از عراق در 60 کیلومتری سمت جنوب همدان که اهالی پنج هزار نفرند در اطراف آن، رودخانه و چمنزارهای خوب و بعضی از نباتات طبی آثار قدیم وجود دارد و قدیماً شهری بزرگ بوده است.

12.              آقا احمدبن محمدعلی بهبهانی:از جمله کسانی که حدود 200 سال قبل از نهاوند دیدن کرده استمرحوم آیت الله آقا احمدبن محمدعلی بهبهانی بوده است. او می نویسد: نهاوند-و آن نیز از توابع قلمرو علیشکر است و در دامن کوه واقع است و نهایت خوش آب و هواست.

13.              محمد تقی خان حکیم: نهاوند از شهر های معظم آباد ایران بوده. خود معموری و عظمتش از یک دوره وقایع عرب و عجم معلوم میشود.

14.              هوگوگروته: هوگوگروته که آلمانی است در سال 1907 میلادی به نواحی پیشکوه ،کرمانشاه، همدان، بروجرد و نهاوند سفر کرده و خاطرات جالب خود را همراه تصاویر زیبائی از مناطق یاد شده در دو جلد به رشته تحریر درآورده است. متأسفانه جلد دوم که یادداشتهای سفر وی به نهاوند در آن آمده است در کتابخانه های ایران وجود ندارد. او می نویسد: من با عبور از گردنه الوند به نهاوند و ارستان شرقی رفتم و از انجا از راه سلطان آباد و قم خود را به تهران رساندم.

15.              خاطرا اوژن فلان:اوژن فلاندن به اتفاق هیأتی از جمله شخصی به نام پاسکال کنت از طرف انجمن صنایع مستظرفه پاریس در سال 1840 به ایران سفر کرد و در آثار باستانی کشور ما مطالعاتی به عمل می آورد. وی خاطرات خود را به صورت کتابی مدون می نماید. در این کتاب می خوانیم فلاندن پس از آنکه آثار طاق بستان و بیستون را مورد مطالعه قرار داد، می خواهد از بیراهه از معابر کوههای لرستان و بختیاری بگذرد و وارد شوشتر شود. اما همراهانش او را از خطرات راه آگاه می سازند، لذا تصمیم می گیرد که سفر خود را از راه کنگاور و نهاوند به جانب شوشتر ادامه دهد.

16.              ژاک دمرگان:ژاک دمورگان باستان شناس و جغرافی دان فرانسوی طی دو سفر نسبتاً طولانی خود در سالهای(1889تا1891 و 1897تا1908) بسیاری از شهرها و روستاهای کشور ما را گردیده است. در سفر اول می نویسد: «در نهاوند که سپس به آنجا رفتیم، سکنه چندان مهربانتر و مهمان نوازتر نبودند و با آنکه ما خیلی دورتر از شهر چادر زده بودیم، می آمدند و ما را به چادر هایمان می راندند. عجیب تر از همه آنکه، سمج ترین آنها کارمندان دولت و مستخدمین گمرک و غیره بودند.» و در سفر دوم خود می نویسد:«نهاوند در روزگار ما شهر کوچکی است با شش هزار سکنه کرد ایرانی و یهود. بازارش نیمه ویران است. اما در اینجا قصر مستحکم به سبک قرون وسطی وجود دارد که حاکم ساکن آن است. حصارها از خشت خام درست شده و در حال نزاری اند و هر سال از اهمیت این شهر کاسته می گردد. یک دفتر تلگراف در آن وجود دارد و اطراف شهر باغات زیبایی که به حاصلخیزی باغات برجرد هستند، قرار دارند.

17.              ویلسن: ویلسون یکی از افسران سیاسی انگلیس در ایران بود، مسافرتهای او در جنوب غرب ایران از سال 1907تا 1914 برای اکتشاف نفت، بازگوی اقدامات سری مأموران انگلیسی در ایران است. ویلسن در 1914 از همدان به ملایر و از آنجا به بروجرد و سپس به نهاوند حرکت می کند و سفرنامه ویلسون را می نویسد.

18.              ریوارد نیرا:از دیگر جهانگردان اسپانیولی است که در سال 1874 از نهاوند، بروجرد و خرم آباد به طرف دزفول حرکت کرده است. در تحقیقات جغرافیایی، الفونس کاریل از سفیری روسی نام می برد که در اوایل قرن هیجدهم میلادی به اصفهان رفته و بعد از راه بروجرد، نهاوند و ملایر به اردبیل وارد شده و از آنجا به روسیه مراجعت می کند.

19.              فریا استارک:این زن جهانگرد انگلیسی سفر پرماجرایی در ایران داشته است. او در سال 1931 در طول سفر خود از نهاوند گذشته و به جانب خاوه والشتر رفته است. یک سال بعد مجدداً به لرستان وارد شده ودر دره سیمره به تحقیق پرداخته ولی دولت مانع ادامه سفر گردید و وی را واداشته از راه ایلام مراجعت نماید. از سفرنامه خانم استارک هنوز ترجمه ای به عمل نیامده.

20.              سید علی رئیس:در اینجا از سید علی رئیس از اهالی ترکستان نیز باید یاد کرد که گویا این شخص از افراد بانفوذ تبعیدی بوده که رهبران وقت از او هراس داشته و وی را به هند تبعید نموده اند. سید علی شیعی مذهب بوده زیرادر مسیر خود به شهر ری وارد شده و به زیارت هرم حضرت عبدالعظیم(ع) مشرف گردیده است. سید علی توانسته است به نزد شاه طهماسب پسر شاه اسماعیل صفوی بار یابد و با اجازه او از همدان به نهاوند وارد شده و از آنجا جهت زیارت قبور ائمه به طرف بغداد حرکت نماید. به یادداشتهای او دسترسی پیدانشد.

21.              خارگت رستم : خارگت رستم جهانگردی هندی است. در مسیر راه خحود از کرمانشاه به دزفول، از نهاوند گذر کرده و چند روزی در این شهر توقف نموده است. او ضمن شرح مفصلی از جنگ ایران و عرب که در این شهر روی داده مطالبی هم درباره دیدارهای خود ارائه داده ومی نویسد: در حال حاضر نهاوند یک دهکده کوچک است با جمعیتی حدود 12000 نفر که در 36مایلی غرب بروجرد و 45 مایلی جنوب همدان واقع شده است... خیابانهای نهاوند باریک اما همه تمیز هستند، بازار شهر باز و دایر است. این شهر چهار کاروانسرا، پنج مسجد و مدرسه و حمام عمومی دارد.کالاهای اصلی، پارچه هی پشمی می باشد.مقادیر زیادی از سکه ها ومهرهای زمان ساسانیان و رومیان در حفاریهای نزدیک این شهر بدست آمده است... در نهاوند پنج باغ وجود دارد. همچنین در این شهر آب فراوان است. در اینجا یک اداره تلگراف دولتی موجود است ولی هتلی برای اقامت مسافران وجود ندارد. اغما یک گاراژ در غربی ترین نقطه شهر هست، جائیکه می تواند منزلی برای مسافران باشد. جاده نهاوند-بروجرد فاصله ای است در حدود 36 مایل که 26 مایل اول آن خیلی بد است اما میشود با ماشین عبور کرد.

22.              دکتر فوریه پزشک مخصوص ناصرالدین شاه: دکتر فوریه پزشک مخصوص ناصرالدین شاه که در اکثر سفرها همراه او بوده در کتاب سه سال در دربار ایران اینگونه نگاشته است: 6ژوئیه مصادف با 16ذی الحجه:سراب یکی از چشمه های عمیق و عریض گاماسیاب است، دیروز را برای این در برده سر ماندیم که عمل قربانی در آنجا صورت بگیرد و سرچشمه زیبای گاماسیاب آلوده نگردد، البته از این بایت باید ممنون اعلیحضرت بود.» 16ژوئیه مصادف با 21 ذی الحجه:«نهاوند که بر روی تپه ای در میان باغات ساخته شده از بروجر د کوچکتر اما تمیزتر است. از گذشته قدیم نهاوند امروز هیچ اثری نیست. بعضیها عقیده دارند که بنای نهاوند از عهد نوح پیغمبر است. در منازل مختلفی که طی می کردیم در غالب نقاط به آبادیهای بزرگ و کوچکی می رسیدیم که دور آنها حصارهای ضخیمی دیده می شد. این حصارها برای آن است که مردم در صورت حمله یغماگران به آن پناه برند. ارگ نهاوند بزرگ است و حاکم در آن می نشیند. اساس این قلعه خیلی قدیمی است و در جنگی که در سال 20 هجری بین ایرانیان و عرب وجود داشته، فتح علیشاه آن را بار دیگر در روی همان تپه قدیمی میان شهر و باغات ساخته. این قلعه بنایی است مربع شکل و از جهت بزرگی و چهار برجی که در  چهارگوشه دارد، باشکوه است.  قسمت بالای این برج را آجرهای دو رنگ به شکل لچکهایی منظم درست نموده اند.این قسمت در میانرنگ تیره دیوارها، نمایش مخصوصی پیدا کرده است. چون مدخل قلعه را قدری بالا ساخته اند باید به وسیله پله ای به آن راه یافت. در داخل آن آب انبار بزرگی است تا محصورین اگر گرفتار محاصره طویلی شوند، از بی آبی در عذاب نباشند.

23.              اعتمادالسلطنه: محمد حسن خان اعتمادالسلطنه که چند گاهی وزیر انطباعات ناصرالدین شاه بوده، در بیشتر سفرهای دور و نزدیک وی را همراهی کرده از جمله در سفر عراق عجم. اعتمادالسلطنه در خاطرات خود که تنها نسخه خطی آن اخیراً به دست آمده و با مقدمه و فهارس آقای ایرج افشار به تازگی انتشار یافته است از سفر خود به نهاوند این چنین یاد می کند:پنجشنبه 12ذی الحجه بندگان همایون به سراب تشریف بردند. من هم در رکاب بودم. سرچشمه گاماسیاب حقیقت دیدنی است. آبی که از خود چشمه بیرون می آید بیشتر از یک سنگ نیست ، دو ذرع پایین تر قریب چهارصد سنگ می شود. غار طولانی و بزرگ هم در اصل سرچشمه واقع است که من گمان می کنم در سابق ایام، تمام این سرچشمه از دهنه این غار بیرون می آمده، بعد به مرور زیر افتاده. شکل گاو ماهی و ماهی افسانه هم در کوه پیداست که در سفرنامه خود به تفصیل آن را نوشتم... جمعه 13ذی الحجه-امروز به شهر نهاوند رفتم. حمام این شهر که بهتر است، حمام مولوی است. حمام برای من قرق شده بود. حمام بسیار خوب بزرگی بود. حوضهای آب سرد جاری دارد. کیسه مفصلی کشیدم و از آنجا بیرون آمدم، مسجد جامع اینجا را دیدم بعب به قلعه روئین دژ که محمد میرزا پسر فتحعلی شاه 80 هزار تومان خرج کرده و ساخته رفتم.  22 سال پیش که در این قلعه مهمان بودم خیلی آباد و مسکون بود حالیه قسمی خراب است که یک اطاق مسکون ندارد.

24.              قهرمان میرزا عین السلطنه:قهرمان میرزا ملقب به عین السلطنه در سال 1250شمسی متولد شد. از 11 سالگس خود را به طور روزانه از سال 1299 تا آخر عمر 1324 شمسش نوشته است که تا کنون سه جلد آن انتشار یافته است. عین السلطنه فرمان حکومت نهاوند را از طرف ناصرالدین شاه درسن 21 سالگی دریافت کرد و بعنوان حاکم روانه آن شهر شد او در نوشته هایش نهاوند را به طور ناقص وصف می کند. از جنگ ایران و عرب، از کوه گرو که به نظر او چهارده پانزده هزار فوت باید ارتفاع داشته باشد... در هر باغ برجی است که به آن تکیه می گویند... در اطراف قلعه خانه های رعیتی است...دو هزار قدم دوره قلعه است...با وجود اینکه سال قبل 800 تومان خرج تعمیر مرحمت شده بود اطاق مسکونی ندارد... مالیات نهاوند 30هزار تومان است اما تماماً گدا و پریشان احوالند... ودر مقایسه نهاوند وملایر می نویسد: نهاوند شهر قشنکی است. گویا اول شهر در صفا و هوا باشد.برعکس دولت آباد ملایر خشک و بی آب و بدهواست اما مدخل آن هیچ نسبت به نهاوند ندارد.

به نقل از کتاب:نهاوند در هزاره های تاریخ. شمس الدین سیدان